Deze uitdagende vraag stelde een Canadese medebroeder en wetenschapper John McCarthy, met wie ik het genoegen had samen te leven in een communiteit, tijdens een lezing die hij gaf aan de Universiteit van Sudbury.
Door Wim Dombret SJ
Gaan apen
naar de hemel?
Hij poogt zelf een antwoord te formuleren in het gelijknamige boek uit 2014, Do Monkeys Go To Heaven?. Centraal in het boek staat de relatie tussen mens, God en natuur. Indien het antwoord bevestigend is, dan worden dieren, en bij uitbreiding de hele natuur, meer gelijkend op de mens dan we doorgaans voorhouden en verhindert het ons dat we op hen neerkijken.
Naar mijn gevoel formuleerde David Suzuki, Canadese klimaatwetenschapper, het nog scherper en ietwat provocerend. In een essay verhaalt hij dat hij op het einde van een lezing voor scholieren en hun ouders gevat besloot: “Mijn lezing is geslaagd, als jullie gewoon dit ene begrepen hebben: we zijn allen dieren.” Vooral de ouders vonden deze bewering aanstootgevend, nu hun kinderen er na de lezing mogelijk geen graten meer in zagen om 'te eten als varkens' of 'te vechten als kat en hond'.
Té provocerend, nutteloos? Wat er ook van zij, het drukt in elk geval uit dat wij fundamenteel deel zijn van de natuur. Er bestaan namelijk geen specifieke ‘mensenatomen’, we zijn gebouwd uit hetzelfde materiaal. We zijn ergens slechts een gelukkig samenraapsel van alles wat ons omringt. Maakt dat van ons, mensen, geen wandelende bomen of liefhebbende dieren?
Die diepe verbondenheid tussen mens en natuur heb ik ervaren toen ik bij de Eerste Bewoners in Canada woonde, vroeger noemde men hen de Indianen van Noord-Amerika. Ik zag hoe zij van dieren leerden hoe zich te warmen in de felle en koude winters: ze leenden hun dierenhuiden en beschermden zich. Ik zag hoe zij in de kille winter naar het noorden trokken om te jagen, uit respect voor hun zusters en broeders, de dieren, die in de zomer zorg dragen voor hun nakomelingen. Pas in de winter konden zij zich eventueel nogmaals geven, ditmaal aan mensen ten leven.
Of hoe de Eerste Bewoners zich spiritueel voorbereidden op de jacht. De ellenlange ceremonies voorafgaand aan de jacht drukten hun dankbaarheid en verbondenheid met de natuur uit. De natuur die hun voortbestaan ook na de jacht zou verzekeren, met voedsel en met bogen en pijlen, gemaakt van toebehoren van diezelfde dieren en bomen.
Wanneer een dier dan uiteindelijk knielde en zich neerlegde, werd er opnieuw gebeden uit dankbaarheid voor het voedsel ter overleving van hun gezin en stam. Niets werd er achtergelaten, alles werd gebruikt, uit respect voor het dier, voor de Natuur. De pezen werden nieuwe bogen, het vet diende tot verwarming net zoals de huiden, de beenderen tot werktuigen en versiering.
Bij belangrijke beslissingen plaatsten de Eerste Bewoners zich in de lange lijn van voorgaande en toekomstige generaties. In groep werd er dan overwogen of men tien generaties voor hen én na hen hetzelfde zou besluiten. Dat besluit namen ze, warm zittend in een kring zoals de ronde zon hun warmte gaf. Op de aarde, nabij levengevend en verfrissend helder water, kabbelend als een primitieve symfonie. En niet voordat ieder de Arendsveer had genomen om haar of zijn stem te laten horen.
Overschouwt de Arend immers niet van hoog alles en allen met een scherpte zoals enkel een Arendsoog dat kan? Een bescheiden zwart stipje aan het gewelf voor de mens op aarde, maar alomtegenwoordig en dichts verbonden met de Grote Geest die alles en iedereen doordringt met zijn levenskracht en verlangde wijsheid.
Ook uit andere delen van de wereld zien we soms verrassende gebeurtenissen. Een leeuwin redt een antilopekalfje, of een olifant haalt een verdrinkende gazelle uit het water. Walvissen smeken messendragende vissers om hulp, om een soortgenoot te bevrijden, verstrikt tot verstikking in mensennetten. Het hert doet er alles aan om automobilisten staande te houden tot hulp voor haar jong, verstrengeld in een stalen mensenomheining. Dieren beleven hier mededogen of uiten vormen van intelligentie die we spontaan niet aan hen zouden toeschrijven. De strikte scheidingslijn tussen mens en natuur wordt hierdoor sterk bevraagd.
Wat onderscheidt ons eigenlijk van de natuur, dat we spreken van mens én natuur? Maken wij niet fundamenteel deel uit van de natuur? Is die radicale scheiding nu net niet de oorzaak van zoveel ellende en dramatische klimaatverandering? Hoeveel rampen moeten we nog wereldwijd meemaken voor we van ‘mens en natuur’ worden tot ‘mens in de natuur’?
Uiteraard is er een onderscheid tussen mens en de ‘andere’ natuur. Het eeuwige verschil tussen scheiden en onderscheiden. De mens heeft met zijn intelligentie ontzettende mogelijkheden en bewustzijn. Maar situeert zich nu net daar niet het probleem, wanneer me met onze mogelijkheden ons leven zodanig organiseren en vormgeven dat we onze biotoop en daarmee onszelf ondergraven?
Gaan apen naar de hemel?
Paulus duidt de diepe, fundamentele verbondenheid aan tussen mens en natuur, in zijn brief aan de Romeinen (8, 22-23): “Wij weten dat de hele schepping in afwachting van dat grote moment nog altijd zucht en kreunt als een vrouw die moet baren. Dat geldt ook voor ons. Wij hebben als een voorproef van het nieuwe leven de Heilige Geest ontvangen, maar toch zuchten en verlangen ook wij naar de dag dat ons lichaam zal worden verlost van ziekte en dood.” We ontsnappen niet aan die diepe verbondenheid, en dat geldt ook vanuit Bijbels perspectief.
De diepe verbonden manier van kijken, voelen, en van één zijn van de Eerste bewoners, draagt me nog steeds. Is het gegeven hout van de tafel waaraan we praten en eten geen beeld van de Voetwassing, als uitdrukking van nederige, gegeven Liefde en dienstbaarheid? Lezen we dat ook niet in de brief van Johannes (1 Joh. 3, 16): “Jezus Christus heeft ons geleerd wat liefde is. Hij heeft zijn leven voor ons gegeven. Daarom moeten ook wij ons leven geven voor andere gelovigen.” Het hout dat ooit levend was, stierf, gaf zich in mensenhanden en werd een tafel. “Hij die de gestalte van God had, hield zijn gelijkheid aan God niet vast, maar deed er afstand van. Hij nam de gestalte aan van een slaaf en werd gelijk aan een mens. En als mens verschenen heeft hij zich vernederd en werd gehoorzaam tot in de dood – de dood aan het kruis.” (Fil. 2, 6-7)
Zoals mensen zich kunnen geven aan elkaar in Zijn Geest tot bevrijding, zo ook het hout? Net zoals mensen, nodigt de natuur ons in ieder geval uit tot gepast respect. Ze geeft zich genereus en wij kunnen kiezen respectvol met haar om te gaan. Doen we dat niet, dan wordt het een schandaal van Kruisdood. Is respect immers geen uiting van Liefde, de uiteindelijke bestemming van mens en natuur?
Gaan apen naar de hemel?
Op het einde van zijn boek komt McCarthy met een genuanceerd antwoord: “Als we geloven in de opstanding van Jezus Christus en de uiteindelijke voleinding van de gehele schepping in de liefde van God, dan gaan apen inderdaad naar de hemel. We hopen dat de gehele schepping haar voleinding in God zal bereiken, maar die voleinding zal ongetwijfeld afhangen van het ‘niveau van zijn’ van elk schepsel. God gaat met elk schepsel om op een wijze die bij dat schepsel past. Dit is een mysterie. Ons geloof spreekt echter van een vruchtbare, liefdevolle God die de gehele schepping omarmt in de levendmakende Geest en in Christus, in wie alle dingen bijeengehouden worden – alle dingen, apen en mensen gelijk” (p.112).
naar de hemel?
Deze uitdagende vraag stelde een Canadese medebroeder en wetenschapper John McCarthy, met wie ik het genoegen had samen te leven in een communiteit, tijdens een lezing die hij gaf aan de Universiteit van Sudbury.
Hij poogt zelf een antwoord te formuleren in het gelijknamige boek uit 2014, Do Monkeys Go To Heaven?. Centraal in het boek staat de relatie tussen mens, God en natuur. Indien het antwoord bevestigend is, dan worden dieren, en bij uitbreiding de hele natuur, meer gelijkend op de mens dan we doorgaans voorhouden en verhindert het ons dat we op hen neerkijken.
Naar mijn gevoel formuleerde David Suzuki, Canadese klimaatwetenschapper, het nog scherper en ietwat provocerend. In een essay verhaalt hij dat hij op het einde van een lezing voor scholieren en hun ouders gevat besloot: “Mijn lezing is geslaagd, als jullie gewoon dit ene begrepen hebben: we zijn allen dieren.” Vooral de ouders vonden deze bewering aanstootgevend, nu hun kinderen er na de lezing mogelijk geen graten meer in zagen om 'te eten als varkens' of 'te vechten als kat en hond'.
Té provocerend, nutteloos? Wat er ook van zij, het drukt in elk geval uit dat wij fundamenteel deel zijn van de natuur. Er bestaan namelijk geen specifieke ‘mensenatomen’, we zijn gebouwd uit hetzelfde materiaal. We zijn ergens slechts een gelukkig samenraapsel van alles wat ons omringt. Maakt dat van ons, mensen, geen wandelende bomen of liefhebbende dieren?
Die diepe verbondenheid tussen mens en natuur heb ik ervaren toen ik bij de Eerste Bewoners in Canada woonde, vroeger noemde men hen de Indianen van Noord-Amerika. Ik zag hoe zij van dieren leerden hoe zich te warmen in de felle en koude winters: ze leenden hun dierenhuiden en beschermden zich. Ik zag hoe zij in de kille winter naar het noorden trokken om te jagen, uit respect voor hun zusters en broeders, de dieren, die in de zomer zorg dragen voor hun nakomelingen. Pas in de winter konden zij zich eventueel nogmaals geven, ditmaal aan mensen ten leven.
Of hoe de Eerste Bewoners zich spiritueel voorbereidden op de jacht. De ellenlange ceremonies voorafgaand aan de jacht drukten hun dankbaarheid en verbondenheid met de natuur uit. De natuur die hun voortbestaan ook na de jacht zou verzekeren, met voedsel en met bogen en pijlen, gemaakt van toebehoren van diezelfde dieren en bomen.
Wanneer een dier dan uiteindelijk knielde en zich neerlegde, werd er opnieuw gebeden uit dankbaarheid voor het voedsel ter overleving van hun gezin en stam. Niets werd er achtergelaten, alles werd gebruikt, uit respect voor het dier, voor de Natuur. De pezen werden nieuwe bogen, het vet diende tot verwarming net zoals de huiden, de beenderen tot werktuigen en versiering.
Bij belangrijke beslissingen plaatsten de Eerste Bewoners zich in de lange lijn van voorgaande en toekomstige generaties. In groep werd er dan overwogen of men tien generaties voor hen én na hen hetzelfde zou besluiten. Dat besluit namen ze, warm zittend in een kring zoals de ronde zon hun warmte gaf. Op de aarde, nabij levengevend en verfrissend helder water, kabbelend als een primitieve symfonie. En niet voordat ieder de Arendsveer had genomen om haar of zijn stem te laten horen.
Overschouwt de Arend immers niet van hoog alles en allen met een scherpte zoals enkel een Arendsoog dat kan? Een bescheiden zwart stipje aan het gewelf voor de mens op aarde, maar alomtegenwoordig en dichts verbonden met de Grote Geest die alles en iedereen doordringt met zijn levenskracht en verlangde wijsheid.
Ook uit andere delen van de wereld zien we soms verrassende gebeurtenissen. Een leeuwin redt een antilopekalfje, of een olifant haalt een verdrinkende gazelle uit het water. Walvissen smeken messendragende vissers om hulp, om een soortgenoot te bevrijden, verstrikt tot verstikking in mensennetten. Het hert doet er alles aan om automobilisten staande te houden tot hulp voor haar jong, verstrengeld in een stalen mensenomheining. Dieren beleven hier mededogen of uiten vormen van intelligentie die we spontaan niet aan hen zouden toeschrijven. De strikte scheidingslijn tussen mens en natuur wordt hierdoor sterk bevraagd.
Wat onderscheidt ons eigenlijk van de natuur, dat we spreken van mens én natuur? Maken wij niet fundamenteel deel uit van de natuur? Is die radicale scheiding nu net niet de oorzaak van zoveel ellende en dramatische klimaatverandering? Hoeveel rampen moeten we nog wereldwijd meemaken voor we van ‘mens en natuur’ worden tot ‘mens in de natuur’?
Uiteraard is er een onderscheid tussen mens en de ‘andere’ natuur. Het eeuwige verschil tussen scheiden en onderscheiden. De mens heeft met zijn intelligentie ontzettende mogelijkheden en bewustzijn. Maar situeert zich nu net daar niet het probleem, wanneer me met onze mogelijkheden ons leven zodanig organiseren en vormgeven dat we onze biotoop en daarmee onszelf ondergraven?
Gaan apen naar de hemel?
Paulus duidt de diepe, fundamentele verbondenheid aan tussen mens en natuur, in zijn brief aan de Romeinen (8, 22-23): “Wij weten dat de hele schepping in afwachting van dat grote moment nog altijd zucht en kreunt als een vrouw die moet baren. Dat geldt ook voor ons. Wij hebben als een voorproef van het nieuwe leven de Heilige Geest ontvangen, maar toch zuchten en verlangen ook wij naar de dag dat ons lichaam zal worden verlost van ziekte en dood.” We ontsnappen niet aan die diepe verbondenheid, en dat geldt ook vanuit Bijbels perspectief.
De diepe verbonden manier van kijken, voelen, en van één zijn van de Eerste bewoners, draagt me nog steeds. Is het gegeven hout van de tafel waaraan we praten en eten geen beeld van de Voetwassing, als uitdrukking van nederige, gegeven Liefde en dienstbaarheid? Lezen we dat ook niet in de brief van Johannes (1 Joh. 3, 16): “Jezus Christus heeft ons geleerd wat liefde is. Hij heeft zijn leven voor ons gegeven. Daarom moeten ook wij ons leven geven voor andere gelovigen.” Het hout dat ooit levend was, stierf, gaf zich in mensenhanden en werd een tafel. “Hij die de gestalte van God had, hield zijn gelijkheid aan God niet vast, maar deed er afstand van. Hij nam de gestalte aan van een slaaf en werd gelijk aan een mens. En als mens verschenen heeft hij zich vernederd en werd gehoorzaam tot in de dood – de dood aan het kruis.” (Fil. 2, 6-7)
Zoals mensen zich kunnen geven aan elkaar in Zijn Geest tot bevrijding, zo ook het hout? Net zoals mensen, nodigt de natuur ons in ieder geval uit tot gepast respect. Ze geeft zich genereus en wij kunnen kiezen respectvol met haar om te gaan. Doen we dat niet, dan wordt het een schandaal van Kruisdood. Is respect immers geen uiting van Liefde, de uiteindelijke bestemming van mens en natuur?
Gaan apen naar de hemel?
Op het einde van zijn boek komt McCarthy met een genuanceerd antwoord: “Als we geloven in de opstanding van Jezus Christus en de uiteindelijke voleinding van de gehele schepping in de liefde van God, dan gaan apen inderdaad naar de hemel. We hopen dat de gehele schepping haar voleinding in God zal bereiken, maar die voleinding zal ongetwijfeld afhangen van het ‘niveau van zijn’ van elk schepsel. God gaat met elk schepsel om op een wijze die bij dat schepsel past. Dit is een mysterie. Ons geloof spreekt echter van een vruchtbare, liefdevolle God die de gehele schepping omarmt in de levendmakende Geest en in Christus, in wie alle dingen bijeengehouden worden – alle dingen, apen en mensen gelijk” (p.112).